ਪਲਾਸਟਿਕ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਅੱਜ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹਟਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਧੂਰੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੱਪੜੇ ‘ਚ ਵੀ ਅੱਜ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 1960 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਇਹ ਵਧ ਕੇ 300 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੀਬ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋ ਪਲਾਸਟਿਕ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?
ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਆਇਆ? ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰਬੜ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਿਲੇ ਰਬੜ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਸੈਲੂਲੋਜ਼, ਕੋਲੇਜਨ ਅਤੇ ਗੈਲਾਲਾਈਟ ਆਦਿ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੇਂਦਾਂ, ਬੈਂਡਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਕਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਢ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਸੈਲੂਲੋਜ਼ ਕਿਹਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰਕਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਲੀਓ ਐਚ. ਬੈਕਲੈਂਡ ਨੇ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਪਲਾਸਟਿਕ
ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੂੰ ਘਰ ਘਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਲੀਓ ਐਚ. ਬੇਕਲੈਂਡ ਬੈਲਜੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲੀਓ ਐਚ. ਬੇਕਲੈਂਡ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਲਿਓ ਬੇਕਲੈਂਡ ਨੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਜੁਲਾਈ, 1907 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ-ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਕਾਢ (ਬੇਕਲਾਈਟ) ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਲੀਓ ਬੇਕਲੈਂਡ ਇੱਕ ਮੋਚੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਲੀਓ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਲੀਓ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੀਓ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਲੀਓ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਲਿਓ ਨੇ ਵੀ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ‘ਤੇ, ਲੀਓ ਨੇ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ਿਫਟ ਸਕੂਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੀਓ ਨੂੰ ਗੇਂਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਮਿਲੀ।
ਹੋਨਹਾਰ ਲੀਓ ਨੇ ਸਿਰਫ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਪੈਸਾ ਕਮਾਇਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹਡਸਨ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਘਰ ਖਰੀਦਿਆ। ਬੇਕੇਲੈਂਡ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਬ ਬਣਾਈ। ਇਹ 1907 ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਫਾਰਮਾਲਡੀਹਾਈਡ ਅਤੇ ਫਿਨੋਲ ਵਰਗੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬੇਕੇਲਾਈਟ ਕਿਹਾ।
ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੇਕਲੈਂਡ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬੇਕੇਲੈਂਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਢ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ…
ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤੇਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਅੱਠ ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਬੇਕਲਾਈਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕਾਢ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਤਿਕਥਨੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਕਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ।
ਪਲਾਸਟਿਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੈਲੂਲੋਇਡ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼, ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬੇਕਲੈਂਡ ਸ਼ੈਲਕ ਦੇ ਬਦਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਇਨਸੁਲਿਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਲ, ਜੋ ਕਿ ਝੀਂਗਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਬੇਕੇਲੈਂਡ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਢ ਨੂੰ ਬੇਕੇਲਾਈਟ ਸ਼ੈਲੇਕ ਰੇਸਿਨ ਦਾ ਬਦਲ ਬਣਨ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬੇਕੇਲਾਈਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਲੀਫੋਨ, ਰੇਡੀਓ, ਬੰਦੂਕ, ਕੌਫੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਬਿਲੀਅਰਡ ਬਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਬੇਕਲੈਂਡ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੋਲੀਸਟਾਈਰੀਨ, ਨਾਈਲੋਨ, ਪੋਲੀਥੀਲੀਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ।
